وهابیت از ظهور تا امروز؛ بررسی آراء، تاریخ و تأثیرات

چکیده: این مقاله به بررسی جامع پدیده وهابیت، به عنوان یک جنبش مذهبی-سیاسی تأثیرگذار در جهان اسلام، از ظهور تا امروز می‌پردازد. از بررسی زندگی و اندیشه‌های بنیان‌گذار آن، محمد بن عبدالوهاب، و زمینه‌های تاریخی ظهور این جریان در نجد عربستان، تا اتحاد استراتژیک او با محمد بن سعود و تشکیل اولین دولت سعودی، مورد کاوش قرار خواهد گرفت. اصول اعتقادی و فقهی محوری وهابیت، به ویژه تأکید بر توحید و مبارزه با شرک و بدعت، و دیدگاه خاص آن نسبت به مفاهیمی چون توسل، زیارت قبور، شفاعت، تبرک و تصوف تشریح می‌شود. همچنین، به موضوعاتی چون تکفیر، رابطه وهابیت با سلفی‌گری، تأثیرپذیری از اندیشه‌های ابن تیمیه و ابن قیم جوزیه، و نقد و نظرهای وارد بر این مکتب، از جمله اتهام خشونت، تخریب آثار اسلامی و فرقه‌گرایی پرداخته خواهد شد. هدف این مقاله، ارائه تصویری روشن و چندوجهی از وهابیت، از عربستان سعودی تا گستره جهانی، برای خواننده علاقه‌مند است.

مقدمه

به گزارش فاران نیوز، وهابیت (به عربی: الوهابية)، نامی است که معمولاً به جنبش اصلاحی-مذهبی اطلاق می‌شود که در قرن هجدهم میلادی (دوازدهم هجری) توسط محمد بن عبدالوهاب (۱۷۰۳-۱۷۹۲ م / ۱۱۱۵-۱۲۰۶ ق) در منطقه نجد در شبه‌جزیره عربستان پایه‌گذاری شد. پیروان این مکتب، خود را موحدون (طرفداران توحید) یا سلفی می‌نامند و استفاده از واژه “وهابی” را که توسط مخالفانشان به کار رفته، نوعی برچسب‌زنی منفی تلقی می‌کنند. با این حال، این اصطلاح به طور گسترده در ادبیات تاریخی و پژوهشی برای اشاره به این جریان فکری و پیروان آن به کار می‌رود.

این جنبش با تأکید شدید بر بازگشت به آنچه “اسلام خالص و اولیه” و سیره سلف صالح (صحابه، تابعین و تابعین تابعین) می‌دانست، به مبارزه با بسیاری از عقاید و اعمال رایج در میان مسلمانان آن زمان برخاست که آن‌ها را مصداق شرک (شریک قائل شدن برای خدا)، بدعت (نوآوری در دین) و انحراف از توحید می‌پنداشت. اتحاد سیاسی محمد بن عبدالوهاب با محمد بن سعود، امیر درعیه، سنگ بنای تأسیس اولین دولت سعودی شد و به گسترش نظامی و سیاسی این اندیشه کمک شایانی کرد. این مقاله در پی آن است که با بررسی ابعاد مختلف وهابیت، از مبانی نظری تا پیامدهای عملی، درکی جامع از این پدیده ارائه دهد.

 

• مطالب مرتبط:
• وهابیت عامل اصلی گسترش تروریسم در جهان
• روز تاسیس، جشنی نوپا در عربستان پساوهابیت
• فرقه شیرازی و وهابیت تکمیل کننده پازل اختلاف
• وهابیت برخلاف علمای سلف، یزید را خلیفه به‌حق می‌دانند

۱. محمد بن عبدالوهاب و بستر ظهور وهابیت

محمد بن عبدالوهاب بن سلیمان التمیمی النجدی، در شهر عُیینه در منطقه نجد به دنیا آمد. او در خانواده‌ای اهل علم رشد کرد و فقه حنبلی را نزد پدر و دیگر علمای محلی آموخت. و جالب اینجاست که اولین و مهمترین مخالفان وی، پدر ، برادر و اساتید وی بودند. سفرهایی به مکه، مدینه و بصره داشت و در این سفرها با عقاید و اعمالی مواجه شد که از نظر او با اصل توحید در تضاد بودند. او به ویژه تحت تأثیر آثار و اندیشه‌های ابن تیمیه (تقی‌الدین احمد بن تیمیه) و شاگردش ابن قیم جوزیه قرار گرفت که قرن‌ها پیش، انتقادات مشابهی را نسبت به برخی باورها و اعمال رایج مطرح کرده بودند. و این را نیز نباید از نظر انداخت که فتاوای محمدبن عبدالوهاب تا حدی افراطی و مخالف جریان عمومی مسلمانان بود که بر اساس برخی نظرات او، ابن تیمه نیز از دایره اسلام خارج می شد.

بستر اجتماعی و دینی نجد در آن دوران، از نظر محمد بن عبدالوهاب، آکنده از جهل نسبت به حقیقت اسلام و آلوده به اعمالی چون پرستش غیر خدا بود. وی مدعی بود که مسلمانان بخاطر ، توسل، و نذر برای اولیاء الهی،زیارت اهل قبور و .. به پرستش غیر خدا روی آورده اند. وی به مسلمانان اتهام پرستش درختان، سنگ‌ها، قبور صالحان و اولیاء را وارد می کرد. کتاب مشهور او، “کتاب التوحید” به این موارد پرداخته و آن‌ها را مصادیق شرک اکبر یا شرک اصغر دانسته و بر ضرورت بازگشت به توحید خالص تأکید می‌کند.

۲. پیمان درعیه: اتحاد دین و سیاست پس از ظهور وهابیت

دعوت محمد بن عبدالوهاب در ابتدا با مخالفت‌هایی روبرو شد و او مجبور به ترک عیینه و سپس حریملاء گشت. سرانجام در سال ۱۷۴۴ میلادی (۱۱۵۷ قمری)، او به درعیه رفت و با امیر آن، محمد بن سعود، پیمانی تاریخی منعقد کرد. بر اساس این پیمان، محمد بن عبدالوهاب حمایت دینی و مشروعیت لازم برای حکومت آل سعود را فراهم می‌کرد و در مقابل، آل سعود متعهد می‌شدند از دعوت او حمایت کرده و در گسترش آن بکوشند و احکام شرعی مورد نظر او را اجرا کنند. این اتحاد، که به “پیمان درعیه” مشهور است، نقطه عطفی در تاریخ وهابیت و عربستان بود و منجر به تشکیل اولین دولت سعودی شد. این دولت با تکیه بر قدرت نظامی و ایدئولوژی وهابی، به سرعت مناطق وسیعی از شبه‌جزیره عربستان را تحت کنترل خود درآورد و به اقداماتی چون تخریب قبور و بارگاه‌هایی که مزار شرک می‌دانستند، دست زد. از جمله مهم‌ترین این اقدامات، تخریب گنبد و بارگاه‌های قبرستان بقیع در مدینه و حمله به کربلا و غارت حرم امام حسین (ع) بود که واکنش‌های شدیدی را در جهان اسلام برانگیخت.

۳. اصول اعتقادی و فقهی وهابیت

اصول اساسی دعوت محمد بن عبدالوهاب را می‌توان در چند محور خلاصه کرد:

توحید (Tawhid): این اصل، سنگ بنای اندیشه وهابیت است. وهابیان توحید را به سه دسته تقسیم می‌کنند:

توحید ربوبیت: اعتقاد به اینکه خداوند تنها خالق، مالک و مدبر جهان است.

توحید الوهیت (یا توحید عبادت): اعتقاد به اینکه تنها خدا شایسته پرستش است و هرگونه عبادت غیر او شرک محسوب می‌شود. البته تا اینجای سخن محمدبن عبدالوهاب با دیگر مسلمانان یکی است. اما تفسیر وی از اعمال رایج بین مسلمانان است که مسیر او را از دیگر مسلمانان جهان جدا می کند. وی اعمالی مانند دعا، نذر، ذبح، استغاثه، توکل، خوف و رجا به غیر خدا را از مسسادیق شرک می دانست. این بخش، کانون اصلی دعوت و مناقشات وهابیت بوده است.

توحید اسماء و صفات: اعتقاد به تمام نام‌ها و صفاتی که خداوند در قرآن و سنت برای خود بیان کرده، بدون تأویل، تعطیل، تشبیه و تکییف. لذا در عقیده وهابیت چون خداوند در قرآن فرموده یدالله فوق ایدیهم، خدا دست حقیقی دارد اما آنها کیفیت و چگونگی دست خدا را نمی دانند!

شرک (Shirk): وهابیت دایره شمول شرک را بسیار گسترده می‌داند و بسیاری از اعمال رایج مسلمانان مانند توسل به پیامبران و اولیاء، زیارت قبور به قصد تبرک و شفاعت، نذر برای غیر خدا، استغاثه از مردگان، ساختن بنا و مسجد بر قبور، و بزرگداشت موالید و وفیات را مصداق شرک یا راه‌های منجر به شرک تلقی می‌کند. آن‌ها معتقدند این اعمال مشابه اعمال مشرکان زمان جاهلیت است.

بدعت (Bid’ah): هرگونه نوآوری که در زمان پیامبر (ص) و صحابه وجود نداشته، از نظر وهابیت بدعت و گمراهی محسوب می‌شود. این شامل بسیاری از مراسم‌ها و اعیاد مذهبی (مانند جشن میلاد پیامبر) و اعمال دیگر می‌شود.

تکفیر (Takfir): یکی از جنجالی‌ترین جنبه‌های وهابیت، سهولت در تکفیر (کافر خواندن) مسلمانانی است که با عقاید آن‌ها مخالفند یا اعمالی را انجام می‌دهند که از نظر وهابیون شرک‌آمیز است. این رویکرد منجر به درگیری‌ها و خشونت‌های بسیاری در طول تاریخ شده است. اگرچه علمای معاصر وهابی تلاش می‌کنند دامنه تکفیر را محدودتر نشان دهند، اما مبانی نظری آن همچنان محل بحث است.

منابع و روش استنباط: وهابیان مدعی پیروی مستقیم از قرآن و سنت صحیح نبوی و فهم سلف صالح هستند. آن‌ها می گویند ما با تقلید کورکورانه از مذاهب فقهی مخالفیم، اما در عمل عمدتاً به فقه مذهب حنبلی و آراء ابن تیمیه و ابن قیم جوزیه استناد می‌کنند. و بالاتر از همه، آراء محمدبن عبدالوهاب بر نظرات دیگران برتری می دهند و آراء او را به صورت کامل و بدون چون و چرا می پذیرند. آن‌ها در فهم مسائل اعتقادی، مخالف استفاده از عقل، فلسفه و کلام هستند و بر ظاهر نصوص (ظاهری‌گری) تأکید دارند.

مخالفت با تصوف و عرفان: وهابیت به شدت با تمامی گرایشات عرفان و تصوف مخالف است. برای آنها تفاوتی نمی کند عارفی که او را تکفیر می کنند، از شیعیان یا اهل تسنن باشد. لذا بسیاری از عقاید و اعمال آنها را بدعت و شرک می‌داند.

زیارت قبور و توسل: همانطور که اشاره شد، وهابیان زیارت قبور به قصد تبرک جستن، دعا کردن نزد قبور، یا توسل به مردگان و حتی شهداء و اولیاء و انبیاء برای طلب شفاعت را شرک می‌دانند. زیارت قبور از نظر آنان تنها برای یادآوری مرگ و طلب رحمت برای مردگان (آن هم به شیوه‌ای خاص و بدون ساختن بنا) جایز است.

الولاء و البراء : این اصل به معنای دوستی و محبت با مؤمنان (پیروان توحید خالص از دیدگاه وهابیت) و دشمنی و بیزاری از کافران و مشرکان (و کسانی که از نظر آنان مرتکب شرک و بدعت می‌شوند) است. این اصل می‌تواند پیامدهای اجتماعی و سیاسی گسترده‌ای داشته باشد.

۴. گسترش و نفوذ وهابیت

جنبش وهابیت پس از سرکوبی اولین دولت سعودی توسط محمدعلی پاشا، والی عثمانی مصر، برای مدتی دچار ضعف شد. اما با تشکیل دومین دولت سعودی و سپس با کمک انگلستان، سومین دولت سعودی (عربستان سعودی کنونی) به رهبری ملک عبدالعزیز آل سعود در اوایل قرن بیستم، وهابیت به عنوان ایدئولوژی رسمی دولت جدید تثبیت شد.

پس از کشف نفت و افزایش ثروت عربستان سعودی، این کشور با استفاده از منابع مالی عظیم خود به ترویج گسترده وهابیت در سراسر جهان اسلام و حتی در میان اقلیت‌های مسلمان در کشورهای غربی پرداخت. این ترویج از طریق ساخت مساجد، تأسیس مدارس دینی و دانشگاه‌ها (مانند دانشگاه اسلامی مدینه)، اعزام مبلغان، چاپ و توزیع رایگان کتب (به ویژه “کتاب التوحید”) و قرآن (با ترجمه‌ها و تفاسیر همسو با دیدگاه وهابی)، و حمایت مالی از سازمان‌ها و گروه‌های همفکر صورت گرفته است.

این فعالیت‌ها منجر به گسترش قابل توجه تفکر وهابی-سلفی در بسیاری از کشورها شده و گاه باعث بروز تنش با مسلمانان سنتی و پیروان مذاهب دیگر شده است.

رابطه وهابیت و سلفی‌گری

سلفی‌گری یک اصطلاح عام‌تر است که به جریانی اطلاق می‌شود که بر پیروی از سلف صالح تأکید دارد. وهابیت خصوصا بعد از کشتارهای عجیبی که در دوره های قبل داشته اند اکنون برای تطهیر خود و خلاصی از عواقب پرونده سیاه وهابیان، خود را سلفی میدانند و اکثر مبلغان وهابیت در سراسر دنیا، خود را به عنوان سلفی معرفی می کنند. و با تبلیغات گسترده ای که داشته اند اکنون یکی از شاخه‌های مهم و تأثیرگذار سلفی‌گری معاصر محسوب می‌شود، اما پر واضح است که همه سلفی‌ها لزوماً وهابی نیستند. لذا بسیاری از سلفی‌ها در پاره‌ای از مسائل فقهی یا رویکردهای سیاسی با وهابیت رسمی عربستان اختلاف نظر دارند. آنچه اکنون از تقسیمات سلفی گری، مشهور و معروف شده، سه شاخه اصلی است. سلفی‌های علمی (غیرسیاسی و متمرکز بر آموزش)، سلفی‌های حرکتی یا سیاسی (به دنبال تغییرات سیاسی) و سلفی‌های جهادی (معتقد به جهاد مسلحانه برای برپایی حکومت اسلامی).

نکته بسیار مهمی که باید در اینجا به آن توجه شود این است که این تقسیم نیز سبب اشتباهات زیادی در مدیریت و تعامل با مدعیان سلفی گری در دنیا شده است. برخی ممکن است با توجه به اینکه سلفی های علمی، صرفا بر مسائل آموزشی متمرکز هستند، نسبت به آنها حساسیت زیادی نداشته باشند. در حالی که اگر این سلفی ها، عقائد وهابیت را تدریس کنند، گام اول شکل گیری گروه های مسلح تکفیری را برداشته اند. این افراد چون خود را جهادی نمی دانند و حتی گاهی در نقد گروه های تکفیری جهادی سخن می گویند، مسئولان فرهنگی و امنیتی کشورهای اسلامی را به اشتباه می اندازند و برای خود حاشیه امن ایجاد می کنند و در غفلت مسئولان، به تربیت نیروی فکری، برای جنگ جویان تکفیری مشغول می شوند.

۵. چهره‌های شاخص و آثار مهم

محمد بن عبدالوهاب: بنیانگذار جنبش. مهم‌ترین اثر او “کتاب التوحید” است. آثار دیگری مانند “کشف الشبهات” و “الاصول الثلاثة” نیز از او به جا مانده است.

محمد بن سعود: متحد سیاسی محمد بن عبدالوهاب و بنیانگذار اولین دولت سعودی.

عبدالعزیز بن باز: مفتی اعظم سابق عربستان سعودی و یکی از برجسته‌ترین علمای وهابی معاصر. فتاوای او تأثیر زیادی داشته است.

محمد بن صالح العثیمین: یکی دیگر از علمای طراز اول وهابی معاصر با آثار و دروس متعدد.

ناصرالدین الألبانی: (هرچند مستقیماً وهابی سعودی نبود اما در احیای تفکر آنها تأثیر زیادی داشت و مورد احترام بسیاری از وهابیان است).

ابن تیمیه و ابن قیم الجوزیه: اگرچه قرن‌ها پیش از محمد بن عبدالوهاب می‌زیستند، اما آثار و اندیشه‌های آنان به عنوان مبنای فکری اصلی وهابیت تلقی می‌شود. “مجموع الفتاوی” ابن تیمیه از منابع کلیدی آنهاست. اما همچنانکه در مطالب قبل گذشت، به نظر می رسد وهابیان، تنها به عنوان ابزار مقبولیت نزد گروه های مختلف سنی یا سلفی، خود را به ابن تیمیه و ابن قیم و امثال آنها منسوب می کنند. چرا که در موارد مهم اعتقادی، از ابن تیمیه پیروی نمی کنند. و پذیرش سخنان آنها به تکفیر ابن تیمیه نیز منجر می شود. لذا تنها هدف آنها ترویج افکار محمدبن عبدالوهاب است.

۶. نقد وهابیت: چالش‌ها و مناقشات

وهابیت از بدو ظهور تاکنون با انتقادات گسترده‌ای از سوی دیگر مذاهب و فرق اسلامی و همچنین برخی از علمای اهل سنت (مانند پیروان مذاهب اشعری و ماتریدی) مواجه بوده است. مهم‌ترین این نقدها عبارتند از:

خشونت و عدم تسامح: منتقدان، وهابیت را به ترویج خشونت، عدم تسامح نسبت به مخالفان و سهولت در تکفیر دیگر مسلمانان متهم می‌کنند. تاریخ اولیه وهابیت و عملکرد برخی گروه‌های افراطی معاصر که از این تفکر الهام گرفته‌اند (مانند القاعده و داعش، هرچند دولت عربستان و بسیاری از علمای وهابی رسمی این گروه‌ها را محکوم می‌کنند) به این انتقادات دامن زده است.

تخریب آثار تاریخی و مذهبی اسلامی: وهابیان به دلیل اعتقاد به شرک بودن ساخت بنا بر قبور و تبرک جستن از آثار، اقدام به تخریب بسیاری از اماکن تاریخی و مذهبی مهم در عربستان (مانند قبرستان بقیع، محل دفن چهار امام شیعه و بسیاری از صحابه، و زادگاه پیامبر اسلام) و دیگر مناطق تحت نفوذ خود کرده‌اند. این اقدامات موجب خشم و انزجار بسیاری از مسلمانان شیعه وسنی شده است.

فرقه‌گرایی و ایجاد تفرقه: منتقدان معتقدند که رویکرد انحصارگرایانه وهابیت و تکفیر دیگر مسلمانان، به فرقه‌گرایی و تفرقه در جهان اسلام دامن زده است.

جمود فکری و ظاهری‌گری: تأکید بیش از حد بر ظواهر نصوص و مخالفت با عقل، فلسفه و کلام، از دیگر انتقادات وارد بر وهابیت است. این امر منجر به درک سطحی از دین و عدم توانایی در پاسخگویی به نیازهای جوامع مدرن می‌شود.

توجه به این مساله نیز ضروری است که وهابیان در عین حالی که مدعی پایبندی بر ظاهر نصوص و عدم اعتقاد به تاویل هستند، آنجا که عقایدشان با نصوص قرآن، روایات پیامبر و عمل اصحاب، همخوانی ندارد، به تاویل نصوص اقدام می کنند.

دیدگاه نسبت به زنان: اگرچه این موضوع بیشتر به عملکرد دولت عربستان سعودی مربوط می‌شود، اما تفاسیر سخت‌گیرانه وهابیت از نقش و جایگاه زن در جامعه، همواره مورد انتقاد بوده است.

تحمیل عقیده: استفاده از قدرت سیاسی و ثروت نفتی برای ترویج یک قرائت خاص از اسلام و تحمیل آن بر دیگران، از جمله انتقادات مطرح شده است.

۷. وهابیت و جهان امروز

وهابیت همچنان ایدئولوژی رسمی پادشاهی عربستان سعودی است، اگرچه در سال‌های اخیر و با روی کار آمدن محمد بن سلمان به عنوان ولیعهد، نشانه‌هایی از تلاش برای کاهش نفوذ برخی جنبه‌های تندروانه‌تر آن در سطح اجتماعی و ترویج نوعی “اسلام میانه‌رو” (البته با تعریف خاص سعودی) مشاهده می‌شود. با این حال، مبانی فکری وهابیت همچنان در نظام آموزشی و دینی این کشور حضور پررنگی دارد.

در سطح جهانی، وهابیت یا سلفی‌گری متأثر از وهابیت، به یک نیروی مهم در میان جوامع مسلمان تبدیل شده است. این تفکر در برخی مناطق به رشد افراط‌گرایی و گروه‌های تروریستی کمک کرده، در حالی که در مناطق دیگر به شکل‌گیری جوامع مذهبی محافظه‌کار اما غیرخشونت‌آمیز منجر شده است که البته با توجه به آموزه های فکری آنها در این مناطق نیز تندروی و افراط با تاخیر و فاصله ی کمی از جریانهای افراطی علنی اتفاق خواهد افتاد.

مفهوم “نو وهابیت” یا “پسا وهابیت” نیز برای توصیف تحولات و انشعابات جدید در این جریان فکری به کار می‌رود که گاه با سیاست‌های رسمی عربستان سعودی نیز زاویه پیدا می‌کند.

نتیجه‌گیری

وهابیت، جنبشی که با داعیه احیای توحید خالص و مبارزه با شرک و بدعت توسط محمد بن عبدالوهاب در قرن هجدهم در قلب شبه‌جزیره عربستان آغاز شد، به واسطه اتحاد با قدرت سیاسی آل سعود و بعدها ثروت عظیم نفتی، به یکی از تأثیرگذارترین جریان‌های مذهبی-سیاسی در جهان اسلام معاصر تبدیل گشت. تأکید آن بر توحید الوهیت، مخالفت سرسختانه با اعمالی چون توسل، زیارت قبور (به قصد تبرک)، شفاعت (به معنای رایج) چهره‌ای خاص و مناقشه‌برانگیز به آن بخشیده است.

در حالی که پیروانش آن را بازگشتی اصیل به اسلام سلف صالح می‌دانند، منتقدان بسیاری آن را به جمود فکری، خشونت، تکفیر دیگر مسلمانان، تخریب میراث اسلامی و دامن زدن به فرقه‌گرایی متهم می‌کنند. فهم وهابیت و تأثیرات پیچیده آن، برای درک بسیاری از تحولات معاصر در جهان اسلام، از عربستان سعودی گرفته تا گسترش جریان‌های سلفی در نقاط مختلف دنیا، امری ضروری است. این جنبش با تمام نقاط قوت و ضعف خود، با حمایت های نظام سلطه در جهان، همچنان یک بازیگر مهم در صحنه دینی و سیاسی جهان اسلام، خود نمایی می کند.

حجت‌الاسلام حسین کرامتی

انتهای پیام